Ray-Ban’i bilmeyen pek yok. Dünyanın dört bir yanında optik ve güneş gözlüğü mağazalarında karşılaşılan en tanınmış markalardan biri. Oakley de öyle. LensCrafters, Sunglass Hut, Persol ve daha birçok isim de gözlük sektörünün büyük oyuncuları arasında.
Fakat bu markaların arkasındaki hikâyenin başlangıcında dev bir şirket, büyük bir sermaye grubu ya da miras yoluyla gelen bir servet yok.İtalya’nın Milano kentindeki bir yetimhanede büyüyen, genç yaşta fabrikada çalışmaya başlayan ve bir iş kazasında parmağının bir bölümünü kaybeden Leonardo Del Vecchio var.
Del Vecchio’nun hayatını yalnızca yoksulluktan zenginliğe uzanan klasik bir başarı anlatısı olarak okumak kolay. Fakat Luxottica’nın nasıl büyüdüğüne bakıldığında asıl dikkat çekici taraf başka yerde. Çünkü Del Vecchio sadece iyi gözlük üretmedi. Üretimden dağıtıma, markadan mağazaya kadar sektörün mümkün olduğunca büyük bölümünü kendi kontrolüne almak istedi.
Bugün gözlük denildiğinde akla gelen küresel düzenin önemli bir bölümünün temeli böyle atıldı.
Del Vecchio 1935’te Milano’da doğdu. Babası, o doğmadan önce hayatını kaybeden bir sebze satıcısıydı. Ailesinin maddi durumu kötüydü. Annesi çocuklarına bakmakta zorlanınca Leonardo yedi yaşında Milano’daki yetimhaneye gönderildi. 14 yaşına geldiğinde metal kalıp ve parça üretimi yapan bir fabrikada çırak olarak çalışmaya başladı. Gözlük çerçeveleri için parçalar da üretiliyordu. Burada metal işleme, kalıp ve üretim süreçlerini öğrendi. Bir iş kazasında parmağının bir bölümünü kaybetmesi de bu dönemde oldu.
1958’de Milano’da gözlük çerçevelerinde kullanılan kalıplar ve parçalar üretmeye başladı. Üç yıl sonra ise Milano’dan ayrılıp, Dolomitler’in eteklerindeki küçük Agordo kasabasına gitti.
1961’de Luxottica’yı burada kurdu. Şirketin ilk yıllarında yaptığı iş, gözlük sektöründeki diğer üreticiler için kalıp, metal parça ve yarı mamul üretmekti. Agordo’da çalışan sayısı ilk yıllarda yalnızca 14’tü.
Del Vecchio’nun karakterini anlatan küçük bir ayrıntı da yıllar sonra yaptığı bir açıklamada ortaya çıktı. Çalışma anlayışını anlatırken, “Meyve satmaya başlasaydım, meyveye tutkuyla bağlanırdım” demişti. Yani yaptığı işin ne olduğundan çok, yaptığı işe nasıl yaklaştığını anlatıyordu.
Luxottica başlangıçta gözlük üreticilerine parça ve yarı mamul sağlıyordu. Del Vecchio burada önemli bir fırsat gördü. Başkalarının gözlüklerinin parçalarını üretmek yerine, gözlüğün tamamını kendisi üretmeye başladı.1967’de Luxottica kendi markasıyla komple çerçeve satmaya başladı. 1971’de ise kendi markasıyla gözlük koleksiyonu sundu. Böylece fason üreticiden bağımsız üreticiye dönüşümünü tamamladı.
Ardından dağıtım geldi. 1974’te Scarrone adlı dağıtım şirketini satın aldı. 1980’lerde şirket İtalya dışına açıldı. 1988’de Giorgio Armani ile lisans anlaşması yaptı ve 1990’da New York Borsası’nda işlem görmeye başladı.Fakat Del Vecchio’nun önünde daha büyük bir soru vardı: Gözlüğü üretiyorsanız, neden onu satan mağazanın da sahibi olmayasınız?1995’te ABD’de United States Shoe Corporation’ı satın aldı. Şirketin bünyesinde LensCrafters bulunuyordu. Böylece Luxottica yalnızca gözlük üreten bir şirket olmaktan çıkıp doğrudan tüketiciye ulaşan büyük bir perakende ağına sahip oldu.
Gözlüğü üretiyor, markayı yönetiyor, dağıtımı yapıyor ve mağaza üzerinden doğrudan tüketiciye ulaşıyordu. Üretimden tüketiciye uzanan zincirin önemli bir bölümü artık aynı yapı içerisindeydi.
1999’da Luxottica’nın önüne Ray-Ban çıktı. Ray-Ban zaten dünyanın en tanınmış güneş gözlüğü markalarından biriydi. Ancak marka 1990’larda eski gücünün bir bölümünü kaybetmişti. Luxottica, Ray-Ban’i Bausch & Lomb’dan yaklaşık 640 milyon dolara satın aldı.
Bu satın alma Del Vecchio’nun modelini anlatmak açısından önemliydi. Çünkü burada yalnızca bir marka satın alınmadı. Luxottica’nın üretim, dağıtım, pazarlama ve perakende gücü dünyanın en tanınmış gözlük markalarından biriyle birleşti.
İki yıl sonra, 2001’de Sunglass Hut satın alındı. 2007’de ise Oakley 2,1 milyar dolarlık anlaşmayla Luxottica’nın bünyesine katıldı.
Bugünden geriye bakıldığında bu satın almalar bir zincirin parçaları gibi görünüyor. Ancak asıl önemli olan tek tek satın almalar değil, Del Vecchio’nun gözlük sektörünün farklı halkalarını aynı yapıda birleştirmesiydi.
Del Vecchio’nun şirketin ulaştığı büyüklüğe bakışı da yıllar sonra söylediği sözlerde ortaya çıkıyordu: “Bu kadar büyümeyi hiçbir zaman beklemiyordum, amacımız sadece güzel gözlükler üretmekti. Yarınların çerçevesinin bugünkünden daha iyi olacağına hâlâ inanıyoruz; bu bizim kanımızda var.”Luxottica’nın hikâyesinde belki de en dikkat çekici nokta Ray-Ban değil. Ray-Ban bugün herkesin bildiği marka olduğu için hikâyenin en görünür kısmı. Asıl değişim, Del Vecchio’nun gözlüğün ekonomik değer zincirine bakışındaydı.
Bir gözlük yalnızca çerçeveden oluşmuyordu. Tasarım, üretim, marka, lisans anlaşmaları, dağıtım ve mağaza birbirine bağlı halkalardı. Del Vecchio, mümkün olan her halkayı şirketinin içine almaya çalıştı.
Şirket önce parça üretiminden komple çerçeveye, ardından dağıtıma ve perakendeye ilerledi. Böylece gözlüğün üretiminden satışına kadar uzanan zincirin giderek daha büyük bölümünü kontrol etti.
Aynı şirket hem kendi markalarını yönetebiliyor hem de dünyanın büyük moda markaları için gözlük üretebiliyordu. Armani, Chanel, Prada ve Bulgari gibi markalarla yapılan lisans anlaşmaları da bu yapının başka bir ayağını oluşturdu.
Del Vecchio 2022’de 87 yaşında hayatını kaybettiğinde geride yalnızca büyük bir servet değil, dünya gözlük sektörünün en güçlü şirketlerinden birini bıraktı. Peki onun kurduğu şirket bugün kimin elinde?
Aslında cevap, klasik bir aile şirketindeki gibi çocukları ya da torunları işaret etmiyor. Luxottica, 2018’de Fransız lens üreticisi Essilor ile birleşti ve ortaya EssilorLuxottica çıktı. Bugün hisseleri borsada işlem gören şirketin en büyük hissedarı ise Del Vecchio ailesinin yatırım şirketi Delfin.
Şirketin başında ise aileden biri bulunmuyor. Francesco Milleri, 2020’de CEO koltuğuna oturdu; Del Vecchio’nun ölümünden sonra 2022’de Yönetim Kurulu Başkanlığı görevini de üstlendi.
Dolayısıyla Del Vecchio ailesi şirkette önemli bir ortak olarak varlığını korurken, günlük yönetim profesyonel bir yönetimde.
Bu da Luxottica’nın dönüşümünü gösteriyor. Agordo’da 14 kişinin çalıştığı küçük bir işletme olarak başlayan şirket, kurucusunun ölümünden sonra çocuklarına devredilen klasik bir aile şirketine dönüşmedi. Halka açık, milyarlarca euroluk küresel bir gruba dönüştü.
Üstelik artık Del Vecchio’nun kurduğu Luxottica’dan çok daha büyük bir yapı söz konusu. EssilorLuxottica 2025’i 28,5 milyar euro gelirle tamamladı. Şirket bugün gözlük çerçeveleri ve güneş gözlüklerinin yanı sıra gözlük camları, görme bakımı ve teknoloji alanlarında da faaliyet gösteriyor.
Del Vecchio’nun asıl mirası da burada ortaya çıkıyor.
Önce üretimi öğrendi. Sonra kendi ürününü yaptı. Dağıtıma girdi, mağazalara sahip oldu, güçlü markaları bünyesine kattı. Böylece gözlüğün üretiminden tüketiciye ulaşmasına kadar geçen zincirin daha büyük bölümünü aynı yapı içinde topladı.
Bugün Ray-Ban gözlüğü takan bir insanın Del Vecchio’nun adını bilmesi gerekmiyor. Marka dünyasının ironisi biraz da burada. Tüketici markayı hatırlıyor, şirketi değil. Ray-Ban’i, Oakley’i, Sunglass Hut’ı, LensCrafters’ı biliyor ama bunların arkasında yıllarca üretimden perakendeye kadar aynı zinciri kurmaya çalışan bir adam olduğunu çoğu zaman bilmiyor.
1961’de Agordo’da kurulan küçük Luxottica’nın onlarca yıl içinde ulaştığı büyüklüğün arkasında tek bir satın alma ya da tek bir şanslı karar yoktu. Üretimden başlayan ve zaman içinde markaya, dağıtıma ve perakendeye uzanan uzun bir birikim vardı.
Fakat bütün bu dev yapının başlangıç noktasına dönüp bakınca manzara hâlâ şaşırtıcı: Milano’da bir yetimhane, 14 yaşında başlayan fabrika yılları, bir iş kazası, küçük bir atölye ve 1961’de Agordo’da kurulan, ilk yıllarında yalnızca 14 kişinin çalıştığı Luxottica.
Bugün milyonlarca insanın yüzünde taşınan markaların arkasındaki yapı, aslında çok küçük bir yerden başladı. Del Vecchio gözlüğü yapan kişi olmakla yetinmedi; gözlüğün nasıl üretildiğini, nasıl dağıtıldığını, nasıl markalaştığını ve sonunda kimin sattığını da kontrol etmek istedi.
Küçük bir atölyeden başlayan Luxottica’nın küresel bir şirkete dönüşmesinin hikâyesi bu nedenle Ray-Ban’in hikâyesinden çok daha büyük. Çünkü Ray-Ban, o hikâyenin en görünür yüzlerinden yalnızca biri.
Parçadan bütün gözlüğe
Sonra Ray-Ban geldi
Bir gözlük şirketinden daha fazlası
Del Vecchio’dan sonra şirketin başına kim geçti?
